Қаратау арқары Қазақстанда кездесетін 5 арқарлар түршесінің ең бір - ерекшесі.

Біріншіден - ол Қаратау жотасының эндемигі, екіншіден - Қазақстанда кездесетін арқарлардың ішіндегі ең майдасы, қара қоңыр түсті, бас сүйегі кішілеу, мүйіздері  қатты

қайырылған (аналығының мүйізі жіңішке, әрі қысқа).

«Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы» мемлекеттік мекемесі құрылғаннан бері, мекеменің ғылым, ақпарат және мониторинг бөлімінің ғылыми қызметкерлері оларды бақылау жұмысын ұдайы жүргізіп келеді. Жыл сайынғы жоспарлы санақ жұмыстарынан басқа, бөлімнің ғылыми жұмыс жоспарына сәйкес жоспарлы экспедициялар ұйымдастырылады. Біздің қазіргі міндетіміз олардың өсу динамикасын, қоныс аудару жолдарын бақылаумен қатар, олардың жыл мезгіліне орай жайылымдарын анықтау, жем- шөп құрамын зерттеу. Сонымен қатар,  табын арасындағы қарым - қатынастарды зерттеу.

Осындай бір ғылыми - зерттеу экспедициясы барысында 2024 жылдың 3 наурыз күні Қазанбұлақ шатқалында мынадай жайттар анықталды. Сағат 1020, күн ашық. Қаратау арқарын бақылауға шықтық. Сағат 1105- те сайдан жайылып көтеріліп келе жатқан 10 бас ешкіні байқадық. Олар бізді аңғармады. Дереу өзенге түсіп, жасырынып барып, олардың алдын орап, бақылау жүргіздік, ешкілер емін - еркін жайылып, келесі кезге көтерілді. Сол сәтте біз олардың 12 бас болғанын көрдік, фотосуретке түсіру үшін жақындаған сәтімізде олар бізді байқап қалды. Сол мезетте, олар шатқал ішіне көз тігіп, ілгері жүріп, сәлден кейін қайтак кері жүріп кетті. Сағат 1155- те біз ілгері барып, олар көз тіккен жаққа қарағанымызда 500 метр шамасындағы қашықтықта жайылып жүрген тағы бір топ арқарды көрдік. Олардың біреуі жатыр, қалғандары емін – еркін жайылуда. Біз төменге түсіп із кестік, сол жерде бір топ арқардың жайылып, қазір біз бақылап отырған топтың бағытына қарай кеткенін анықтадық. Демек, біз бақылап отырған арқарлар осы жерден көтерілген. Ал, бір із сол топтан қалып қойған ешкінікі, ол кейіннен жайылып келген топқа қосылған. Ешкілердің сол жаққа қарап, ілгері,  кейін қайта кері жүруінің мәнісі енді түсінікті болды.

Арқарлардың табыны немесе тобы туралы әркім әртүрлі пікір айтады. Мысалы, П.И.Вайнберг (1984) және А.П.Бербер (2007) табын немесе топ – аралары бір - бірінен 200 метр қашықтықтан артық емес екі немесе одан да көп жануарлар деп пайымдайды. Біз де осы пікірді ұстанамыз. Демек, арқарларда, мысалы қасқырлар сияқты бір  топқа деген берілгендік жоқ. Олар бір себеппен өз табынынан қалып қойса келесі табынға қосылып, соның толық қанды мүшесі болып кете береді.

Міне, осы арқылы қаратау арқарын бақылау жолында талай тосын, тың жайттар анықталып жатқанын көрдік. Сондықтан, біз қаратау арқарын бақылау жолындағы жұмыстарды саналы және сапалы жүргізу арқасында олардың тыныс - тіршілігін терең анықтап, зерттеп ол мәліметтерді келешекте қаратау арқарын сақтап, молайту барысында қолданамыз.

Е.Сембиев    

«Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы» мемлекеттік мекемесінің

ғылым, ақпарат және мониторинг бөлімінің ғылыми қызметкері     

20 жылдық тарихы бар Қаратау қорығы – еліміздегі ең жас табиғат қорғау мекемесінің бірі. Экологиялық ағарту және туризм бөлімі Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы ҚР 2006 жылғы 7 шілдедегі № 175 заңының 42 бабына сүйене отырып қызмет атқарады. Қорықтың экологиялық-ағартушылық қызметi: биологиялық саналуандықты сақтау функцияларын орындауының қажеттi шарты ретiнде қорық iсi идеяларын халықтың қалың топтарының қолдауын қамтамасыз ете отырып экологиялық мәдениеттi қалыптастыру мен дамыту мақсаттарында жүзеге асырылады.

Мектеп оқушылары, студенттер және жалпы тұрғындар арасында ағарту жұмыстарын жүргізу – мекемедегі экоағарту және туризм бөлімінің негізгі бағыты болып табылады.

Жыл сайын 22 наурыз бен 05 маусым күндері аралығында «Парктер шеруі» республикалық табиғат қорғау акциясы аясында «Халықаралық құстар күні», «Қызғалдақтар күні», «Бүкілқазақстандық ағаш отырғызу күні», «Жер күні» аттыіс шаралары өткізіліп, келушілерге оқу – семинар сабақтары мен түрлі бейнероликтер таныстырылып, экскурсия ұйымдастыру дәстүрге айналған.

Қорықтың  табиғаты жалпы ұлттық құндылық болып табылады. Туризм мен табиғат аясында мәдениетті демалу – келушілерге табиғаттан ләззат алып, жергілікті өсімдіктер мен жануарлармен танысып, қоршаған ортаға араласуына ықпал етеді. Қазақстандағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар – туризмді дамыту арқылы, жергілікті халықтың игілігіне жаратылуға тиіс – бірегей табиғи, тарихи және мәдени құндылықтарға ие.Жергілікті халықтың экотуристерге қызмет көрсету ісіне кеңінен тартылуы, жергілікті биоалуантүрліліктің сақталуына пайдасын тигізеді. Табиғатты туризм кешені есебінде сақтауды қолдаушылар қатары артады. Қазіргі таңда экологиялық туризмді дамыту қорықтың негізгі мақсаты болып табылады.

Қорықта 2 (екі) экскурсиялық соқпақ келушілерге ұсынылады. Олар: «Хантағы-Кемпіртас» ғылыми-танымдық және «Сарыүңгір-Тектұрмас» туристік-экскурсиялық соқпақтары.

Қорықтағы соқпақтар негізінен шектеулі түрде келушілерді қабылдап, арнайы экскурсовод немесе сүйемелдеушімен ғылыми – танымдық жұмыстары жүргізіледі. Оған қоса соқпаққа келушілерге  ежелгі заманда тасқа  қашалып жазылған петроглифтерді, Қызыл кітапқа енген сирек кездесетін Қаратау арқары мен басқа да жануарларды, флора өкілдерін тамашалауға мүмкіндік береді.

Соңғы жылдары экоағарту жұмыстарының нәтижесінде қорыққа іргелес орналасқан ауыл және қала мектептерінен «Жас орманшылар» тобы мен «ЭКО ERIKTI» ұйымымен ынтымақтастық меморандумы бекітілді.

Қорық қызметкерлері бұқаралық ақпарат құралдары және әлеуметтік желілер арқылы тұрғындарға табиғатты аялау, қорғау тақырыптарында экоағарту түсіндірме жұмыстарын үздіксіз жүргізіп, экологиялық мәдениет ұғымын жоғарылатуға өз септігімізді тигізудеміз деген ойдамыз.

Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы

Экоағарту және туризм бөлімі

Құстарды латын тілінде Aves дейді. Омыртқалы жануарлар тип тармағының бір класы. Құстар – жылықанды омыртқалы жануарлар. Олардың қауырсындары жылуды сақтауға және ұшуға бейімделген. Артқы екі аяқтарымен жүреді, ал алдыңғы аяқ-қолдары қанаттарға айналған. Құстардың басқа омыртқалы жануарлардан айырмашылығы олардың ауада ұша алатындығы, алдыңғы аяғы қанатқа айналған, төс, сан және мойын бұлшық еттері жақсы жетілген, сүйектері жұқа, көбінің іші ауаға толы қуыс болғандықтан және бір-бірімен жіксіз тұтасатындықтан, қаңқасы жеңіл әрі берік. Құстардың денелері жеңіл болғанымен, мықты және ұшуға ыңғайлы болады. Ұшпайтын құс түрлері де бар. Құстардың барлығы жұмыртқа салады. Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейінгі барлық табиғи белдемдерде таралған. Оларды мекен ететін орындарына қарай орман, ашық дала, батпақты - шалшықты және су құстары деп те бөліп жатады. Тез ұшатын үкіжапалақ, басқа да жыртқыш құстардың көзі жақсы жетілген. Иіс сезу көп құстарда жетілмеген, ал дыбыс есту қабілеттілігі жақсы дамыған. Құстардың көру және есту органдарының жақсы дамуы, олардың алыс және жақын кеңістіктерді игеруіне, мезгілімен қоныс аударып, түрішілік және түраралық қатынас жасауына әсер етіп, құс тіршілігінде маңызды рөл атқарады. Құстар өсімдіктерді тозаңдандырып, олардың тұқымдарын таратады, зиянды жәндіктер мен кемірушілерді құртып, олардың табиғаттағы санын реттеуге қатысады.

Құстар әлемі әрқашан өздерін тамсандырып, адамдардың назарын өздеріне аудара білген. Олар жер шарының кез келген жерінде солтүстік мұзды мұхиттардан бастап, ну ормандарда, шөлдер мен шөлейттерде, халқы тығыз болатын қалаларда мекен етеді. Жыртқыш құстар әдетте Антарктидадан басқа құрлықтардың бәрінде тіршілік етеді. Дене тұрқына қарай 60 грамнан 12 килограмға дейін жетеді. Қазақстан аумағында әр мезгілдерде құстардың 500-ден аса түрі кездеседі, ал оның ішінде 126 құс түрлері Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы аумағында кездеседі. Олардың 20 түрі жыртқыш құстар. Атап айтсақ: қаракезқұйрық, түз құладыны, дала құладыны, шалғын құладыны, саз құладыны, қаршыға, қырғи, тілеміш, жыланжегіш, бақалтақ қыран, дала қыраны, бүркіт, сақалтай, жұртшы, тазқара, ақбасқұмай, ителгі, жағалтай, дала күйкентайы, кәдімгі күйкентай. Отырықшы түр ретінде бүркіт, тілеміш, сақалтай, кәдімгі күйкентай кейде тазқара, ақбасқұмай құсы қыс мезгілінде де кездесіп тұрады. Ең ірі түрлері тазқара ақбасқұмай, дала қыраны, бүркіт, жұртшы, сақалтай.

Табиғаты бай, әрі кең байтақ қазақ даласында жануарлардың көптеген өкілдері таралып, тіршілік етуде. Қаратау жотасы ежелгі әрі әсем табиғи көріністердің бірі. Бұл өңір археологиялық және этнографиялық ескерткіштерге бай. Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы қарт Қаратау жотасының орталық бөлігінде 34300 га жерді алып жатыр. Қорықтың флорасы мен фаунасы алуан түрлілігімен бағалы.

ҚР Экология және табиғи ресурстар министірлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің «Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы» республикалық мемлекеттік мекемесі, 2015 жылы Түркістан облысы бойынша экология департаментінің рұқсатымен, зиянды қалдықтардың  7-түріне паспорт жасатылған. Экологиялық кодекстегі заң талабына сәйкес «ҚМТҚ» РММ-сі 11-нысанға, жойылатын қалдықтарға және техника қауіпсіздігі құралдарына түгендеу жұмыстары жасалып, ағымдағы жылы қажетті қаражат көзі есептеліп, мемлекеттік бюджеттке өтінім беріледі.